Ptasznik a tarantula (tekst archiwalny 03.07.2021)

Opublikowano w 7 stycznia 2026 13:38

Ptasznik? Tarantula? A może Bird-eater? 

Zastanawialiście się kiedyś, dlaczego w języku angielskim ptaszniki (łac.Theraphosidae [1]) nazywa się tarantulami, mimo że ptaszniki i „tarantule” pochodzą z dwóch różnych Infrarzędów?
Nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi, ale żeby chociaż trochę się do niej zbliżyć, będziemy musieli pogrzebać trochę w historii.
Na początku odwiedzimy słoneczne Włochy.
Znajdujemy się właśnie w mieście Taranto, w którym to (między innymi) występują duże pająki z rodziny Lycosidae (eng. Wolf spiders/pl. Wilcze pająki).
Prawdopodobnie od tej właśnie nazwy miasteczka, Lycosa tarantula [2] (pierwotnie Aranea tarantula) wzięła swoją nazwę gatunkową.
Anglojęzyczna Wikipedia podaje, że właśnie tą nazwą miasteczka inspirował się opisujący je wtedy w 1758 roku Carl Linnaeus.
A teraz wraz z rozwojem cywilizacji zmieniamy kontynent.
Kiedy 207-209 lat po odkryciu Ameryki Południowej przez trzecią wyprawę Krzysztofa Kolumba (a był to rok 1498-1950), Europejczycy zagościli się już w niej na dobre, malarka Sybilla Merian w roku 1705 opublikowała swoją księgę z malunkami zatytułowaną „Metamorphosis insectorum Surinamensium”, w którym to uwieczniła na rycinie jednego z pająków.
Pająk ten żywił się właśnie kolibrem (zdjęcie).

 

"The original illustration by Merian showing a spider eating a bird. Maria Sibylla Merian/Wikimedia Commons"
Zdjęcie w kolorze.

"Detail from plate 18 of the book Metamorphosis Insectorum Surinamensium, in qua Erucae ac Vermes Surinamenses, cum omnibus suis transformationibus by Maria Sibylla Merian (Amsterdam 1705)."
Zdjęcie monochromatyczne

i tak 53 lata później, bo w roku 1758 Carl Linnaeus (Tak, ten sam co od tarantuli) nazwał owego pająka Aranea avicularia [3] (od łacińskiego słowa „Avicula”, czyli „ptaszek”; "ptaszyna"; "mały ptak". Od tego pajączka powstała nazwa podrodziny Avicularinae oraz całego rodzaju Avicularia).

I tak w języku angielskim powstało określenie „Bird-eaters” lub „Bird-eating spiders”, po polsku przyjęło się określenie „Ptaszniki”.
No dobrze, ale skoro Ptaszniki to „Bird-eaters” a tarantula to, tarantula... To skąd to całe zagmatwanie?
Na to pytanie nie ma jasnej odpowiedzi. Jak zwykle pewnie namieszali kiepscy tłumacze, niedzielni dziennikarze, twórcy popularnonaukowych multiatlasów próbujący napisać o tysiącach gatunków z każdego królestwa wyrabiając się z tym w pół roku oraz błędne, coraz to bardziej utrwalające się anglicyzmy.
Być może kiedy nazwy systematyczne zagościły już na „językach” (ale nie tak dobrze jak powinny), Europejczycy, przyjeżdżając do (między innymi) Ameryki południowej, zaczęli nazywać występujące tam duże pająki (w tym ptaszniki) tarantulami, gdyż były to jedne z większych i popularniejszych pająków, jakie kojarzyli.
Ale to tylko hipoteza.
Wracając. Kiedy wszyscy zaczęli nazywać ptaszniki tarantulami, ludzie posługujący się językiem angielskim przenieśli ten jakże mylący "Anglicyzm" po reszcie krajów... ale właściwie, dlaczego jest to takie istotne? Dlaczego nie powinniśmy nazywać jednego pająka, nazwą innego?
Ano przyjrzyjmy się systematyce.

Infrarzęd Mygalomorphae charakteryzuje się szczękoczułkami ustawionymi pionowo(-Zdjęcie). My znamy to pod polską nazwą "ptaszniki".

Natomiast w infrarzędzie Araneomorphae charakteryzującym się szczękoczułkami ustawionymi poziomo(-Zdjęcie), zwanym w Polsce pająkami właściwymi (eng. true spiders), znajduje się rodzina Lycosidae (pogońcowate), do której należy nasza Lycosa tarantula.

 

Ułożenie pazurów jadowych u pająków właściwych(Araneomorphae) oraz u ptaszników(Mygalomorphae)

Ułożenie pazurów jadowych u pająków właściwych(Araneomorphae) oraz u ptaszników(Mygalomorphae)
wraz z ukazanym kierunkiem ruchu .

Jak więc widzimy, pająki z rodziny Lycosidae, jak i z rodziny Theraphosidae(między innymi), należą do dwóch innych infrarzędów. Aby przedstawić ich pokrewieństwo bardziej zrozumiale, posłużę się uproszczoną analogią do człowieka. Lycosa tarantula do Avicularii ma się tak jak człowiek rozumny (Homo sapiens) do Wyraka (Carlito) [Zdjęcie], dlatego nazywanie (między innymi) ptaszników, tarantulami może być sporymm wprowadzeniem w błąd, a jak już wspominałem, w języku angielskim znajduje się bardziej precyzyjne określenie odnoszące się do infrarzędu Mygalomorphae.

Wyrak Carlito syrichta

Co ciekawe anglojęzyczni nazywają tarantulami nie tylko ptaszniki czy przedstawicieli rodziny Lycosidae (pogońcowate), ale również przedstawicieli rodziny Ctenidae (najbardziej znane z rodzaju Phoneutria, czyli wałęsaków brazylijskich[4]), a także każdego innego większego pająka.

Niestety wiele nazw krajowych w każdym języku jest nazwami wprowadzającymi w błąd, wielu języcznych odpowiedników brakuje a wiele nazw powoduje nieścisłości, przez co tylko posługiwanie się nazwami systematycznymi jest w stanie zidentyfikować organizm oraz znaleźć o nim więcej informacji (o ile takowy organizm został w ogóle odkryty, sklasyfikowany, opisany a my znamy jego nazwę oczywiście ).

__________________________________________________________________

[1] Nazwę "ptaszniki" powinno się stosować do całego infrarzędu Mygalomorphae, a nie tylko do rodziny Theraphosidae, jednak głownie skupimy się na tej własnie rodzine.
[2] Lycosa tarantula, pierwotnie nazwana w 1758 roku przez Carla Linnaeusa Aranea tarantula, została przeniesiona do rodzaju Lycosa w 1806 r. przez Charlesa Athanasea Walckenaera, który w tym samym roku (w tej samej publikacji), wyniósł do pełnego gatunku Lycosa narbonensis, która w 2013 roku dzięki filogenetycznym badaniom molekularnym została przypisana do tego samego taksonu, gdyż badania wykazały, że oba gatunki nie posiadały różnic genetycznych, przez co nazwy Lycosa tarantula oraz Lycosa narbonensis zostały zsynonimizowane. Jednakże aktualną nazwą jest L. tarantula.
Jak wiele innych organizmów opisanych systematycznie (w tym pająków) Lycosa tarantula przez lata zmieniała swoje nazwy rodzajowe jak i gatunkowe.
[3] Gatunek nazwany, opisany oraz sklasyfikowany przez Carla Linneaeusa (znanego również jako Carl von Linne lub Karol Linneusz), dzisiaj występuje pod nazwą Avicularia avicualria i jest to pierwszy opisany gatunek ptasznika w systematyce.
[4] Ciekawostka. Nazwa „Wałęsak brazylijski” nie odnosi się do konkretnego gatunku, lecz do całego rodzaju.
PS. Nazywanie ptaszników „tarantulami”, nie jest de facto błędem z perspektywy nazewnictwa potocznego. Jest to przyjęta nazwa określająca wszystkie większe pająki. Niestety w bardziej szczegółowym stanowisku może przysporzyć wielu kłopotów.
Ps. 2. Nazwa „Bird-eaters”, również jest myląca, ponieważ ptaszniki, tak jak inne pająki odżywiają się głównie owadami oraz innymi pajęczakami. Małe kręgowce ( czyt. małe -ptaki; małe gady; małe ryby; małe płazy; małe gryzonie) stanowią zaledwie ułamek ich diety w środowisku naturalnym.
Dlatego właśnie, jedynym sensownym oraz szczegółowym nazewnictwem jest nazewnictwo systematyczne.
______________________________________________________________
Źródła:
Źródła obrazów i zdęć:

 

Dla porównania również same pająki. A. avicularia źródło zdjęcia  http://avicularia.eu/?page_id=137

 »

Dodaj komentarz

Komentarze

Nie ma jeszcze żadnych komentarzy.